Đền Mẫu Đông Cuông — Lịch Sử, Lễ Hội Và Những Điều Cần Biết

Kiến trúc miếu thờ nữ thần truyền thống (ảnh minh họa).

Kiến trúc đền thờ Thánh Mẫu vùng sông nước (ảnh minh họa).

Không gian thờ tự linh thiêng trong tín ngưỡng dân gian (ảnh minh họa).

Ban thờ Mẫu trong tín ngưỡng thờ Mẫu Thượng Ngàn (ảnh minh họa).

Nguồn Gốc Và Lịch Sử

Đền Mẫu Đông Cuông tọa lạc tại thôn Bến Đền, xã Đông Cuông, huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái, bên dòng sông Hồng. Đền được nhiều nhà nghiên cứu văn hóa dân gian nhận định là nơi thờ chính Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt — nơi Mẫu Thượng Ngàn giáng sinh và ngự, là sự ngưng kết giữa tín ngưỡng thờ Nữ thần và tín ngưỡng thờ thần rừng gắn với nền kinh tế nông nghiệp miền núi.

Theo Đại Nam nhất thống chí, đền còn thờ Cao Quan Đại Vương (húy Thổ Lệnh và Thạch Khanh), người có công tìm phương thuốc quý chữa bệnh cho dân, sau khi mất hiển linh giúp các tướng lĩnh đánh giặc bảo vệ biên cương, được vua gia phong "Thần vệ quốc". Đền có từ đời Lê, phát triển từ một miếu cổ thờ Đông Quang. Năm 1995, đền được xây dựng, tôn tạo lại trên nền cũ; năm 2009 được công nhận Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia.

Lễ Hội Hằng Năm

Lễ hội chính của Đền Mẫu Đông Cuông được tổ chức vào ngày Mão đầu tiên của tháng Giêng âm lịch hằng năm, với điểm nhấn là lễ mổ trâu trắng tế Mẫu và lễ rước Mẫu sang sông — nghi thức đặc sắc kết hợp tín ngưỡng thờ thủy thần và thờ Mẫu Thượng Ngàn của người Tày Khao. Ngoài ra, các thanh đồng trên khắp cả nước còn về đền lễ Mẫu vào hai kỳ Xuân Thu: từ tháng Giêng đến tháng Ba và từ tháng Tám đến tháng Mười Hai âm lịch.

Hoạt Động Trong Năm

Đền Mẫu Đông Cuông quanh năm đón khách hành hương, đặc biệt đông vào mùa lễ hội đầu xuân. Đây là điểm hội tụ của các bản hội, thanh đồng, cung văn và nghệ nhân hát chầu văn trong cả nước về dâng hương kính Mẫu, tham gia diễn xướng hầu đồng — góp phần phát huy giá trị Di sản văn hóa Tín ngưỡng thờ Mẫu đã được UNESCO vinh danh.

Quy Định, Xếp Hạng Của Nhà Nước

Đền Mẫu Đông Cuông được UBND tỉnh Yên Bái công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh năm 2000. Ngày 22/1/2009, đền được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia theo Quyết định số 296/QĐ-BVHTTDL. Ngày 16/1/2023, Lễ hội Đền Đông Cuông tiếp tục được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia. Đây cũng là một trong những địa điểm tiêu biểu gắn với Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" được UNESCO ghi danh ngày 1/12/2016.

Tài liệu tham khảo và văn bản liên quan:

• Bách khoa toàn thư mở Wikipedia – Đền Đông Cuông
• UNESCO – Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt

Bài viết nằm trong loạt bài giới thiệu các đền, phủ thờ Mẫu tiêu biểu trên khắp Việt Nam của blog.