Thánh Mẫu Liễu Hạnh — Vị Thánh Mẫu Tối Cao Của Tứ Phủ

Bước ngoặt vĩ đại nhất của cuộc “cách mạng” thực sự biến tín ngưỡng thờ Mẫu dân gian thành hệ thống Tứ Phủ quyền uy như chúng ta thấy ngày nay gắn liền với sự xuất hiện của một nhân vật lịch sử pha lẫn huyền thoại: Thánh Mẫu Liễu Hạnh.

Bà không phải là vị nữ thần cổ xưa nhất. Bà xuất hiện khá muộn màng, vào khoảng thế kỷ 15-16, thời kỳ nhà Lê bắt đầu bước vào giai đoạn khủng hoảng. Nhưng tại sao một nhân vật sinh sau đẻ muộn lại vươn lên trở thành vị thần chủ tối cao, đánh bật cả những vị thần tự nhiên lâu đời để thống lĩnh toàn bộ hệ thống Tứ Phủ?

Truyền thuyết kể rằng Liễu Hạnh vốn là Đệ Nhị Quỳnh Hoa công chúa, con gái cưng của Ngọc Hoàng Thượng Đế, vì lỡ tay đánh vỡ chiếc chén ngọc mà bị đày xuống trần gian. Bà đã trải qua ba lần giáng sinh. Lần thứ nhất, bà sống cuộc đời của một người phụ nữ trần thế hiền thục, rồi từ giã cõi đời khi tuổi còn rất trẻ. Điểm mấu chốt nằm ở hai lần giáng sinh sau: bà không còn là người phụ nữ cam chịu số phận nữa, mà hiển linh chu du khắp thiên hạ, xướng họa thơ ca cùng danh sĩ, trừng trị tham quan ô lại.

Khát Vọng Tự Do Của Người Phụ Nữ Việt

Thánh Mẫu Liễu Hạnh chính là hình ảnh phản chiếu hoàn hảo nhất khát vọng tự do của người dân Việt Nam, đặc biệt là người phụ nữ, trong bối cảnh xã hội phong kiến đầy ngột ngạt. Bà phá vỡ mọi lề thói Nho giáo: là thần tiên nhưng không ẩn mình nơi non cao bóng cả, mở quán nước bên đường, giao du với tầng lớp tinh hoa nhưng cũng ôm ấp chở che cho những người bần cùng nhất. Họ cần một vị thần linh không chỉ để kính sợ mà còn để thấu hiểu, để dựa dẫm.

Từ Liễu Hạnh Đến Sự Hình Thành Tứ Phủ

Khi Thánh Mẫu Liễu Hạnh được tôn suy lên vị trí độc tôn, hệ thống Đạo Mẫu bắt đầu có sự chuyển mình vĩ đại. Nó không còn là những tín ngưỡng thờ cúng tự nhiên rời rạc, tản mạn ở từng địa phương nữa. Dưới sự ảnh hưởng có chọn lọc từ Đạo giáo Trung Hoa, người Việt đã tài tình mượn lấy khái niệm cấu trúc vũ trụ để xây dựng nên một triều đình tâm linh rất riêng của mình: Tứ Phủ — gồm Thiên Phủ, Địa Phủ, Thoải Phủ và Nhạc Phủ. Ngọc Hoàng được giữ làm biểu tượng tối cao mang tính danh dự, còn quyền hành thực tế được giao trọn vẹn cho các vị Thánh Mẫu.

Xem lại kỳ trước: Đạo Mẫu Là Gì? Nguồn Gốc Tín Ngưỡng Thờ Mẫu Của Người Việt. Đón đọc kỳ sau: Tứ Phủ là gì — Bốn cõi, bốn sắc màu.